चिम्टेश्वर, देवीघाट र नुवाकोट दरबार पुर्नजिवित एकीकरण अभियान विकास समिति बन्ने

 – प्रकाश सिलवाल

चिम्टेश्वर, नेपाल सरकारले पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान र उहाँसँग जोडिएका नुवाकोट दरबार, देवीघाट र चिम्टेश्वरको संर्वद्धन गरी पर्यटकीय क्षेत्रका रुपमा विकास गर्न ‘नेपाल एकीकरण अभियान आरम्भ क्षेत्र विकास समिति’ गठन गर्न लागेको छ ।

      ऐतिहासिक नुवाकोट दरबार, राष्ट्रिय एकताका सुत्रधार पृथ्वीनारायणको समाधिस्थल देवीघाट र पर्यटकीयस्थल चिम्टेश्वरलाई धार्मिक, सामाजिक एवं साँस्कृतिक क्षेत्रको संरक्षण तथा संर्वद्धन गरी पर्यटकीय क्षेत्रका रुपमा विकास गर्न ‘विकास समिति ऐन, २०१३’ को दफा ३ बमोजिम उक्त विकास समिति गठनको तयारी भएको हो । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले समितिको गठन आदेशको मस्यौदा तयार गरी स्वीकृतिका लागि मन्त्रिपरिषद्मा पठाउन लागेको छ । यसले पृथ्वीनारायण शाहको योगदानप्रति राज्यका तर्फबाट सम्मानका साथै पर्यटन प्रर्वद्धनमा समेत योगदान पुग्ने संस्कृतिमन्त्री भानुभक्त ढकालले बताउनुभएको छ । एकीकरण अभियान र नुवाकोटको पर्यटन प्रर्वद्धनका लागि यस प्रकारको समिति गठन हुन लागेको यो पहिलो अवसर हो ।

       सो समितिले विदुर नगरपालिका वडा नं.-२ मा रहेको नुवाकोट दरबार क्षेत्र, भैरवी मन्दिर परिसर, शाहको समाधिस्थल विदुर वडा नं.-५ देवीघाट, बेलकोटगढी नगरपालिका वडा नं.-१, २, ३, ४, ९ र ११ को बिचमा पर्ने चिम्टेश्वर क्षेत्र तथा नुवाकोटको नौमध्ये ६ कोट (प्यासकोट, कालिकोट, सिमलकोट, भैरुमकोट, मालकोट र बेलकोट) क्षेत्रको संरक्षण तथा संर्वद्धन गरी पर्यटकीय क्षेत्रका रुपमा विकास गर्ने जिम्मेवारी पाउने छ । गठन आदेश जारी भएपछि समितिलाई वार्षिक ५० लाख पुँजीगत र ३० लाख चालु गरी ८५ लाख बजेट दिन अर्थ मन्त्रालयले सहमति दिएको छ ।

        गत पुस १३ गते नुवाकोट दरबार क्षेत्रको निरीक्षणका क्रममा सरोकारवालासँग मन्त्री ढकालले समिति गठन गर्ने प्रतिबद्धता ब्यक्त गर्नुभएको थियो । उक्त क्षेत्रको पूर्वमा नुवाकोटको तादी र पञ्चकन्या गाउँपालिका, पश्चिममा तारकेश्वर र म्यागङ गाउँपालिका, उत्तरमा रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका, दक्षिणमा नुवाकोटको ककनी गाउँपालिका र धादिङको धुनीवेशी नगरपालिका पर्छन् । नेपाल एकीकरणको उद्देश्यले सञ्चालित लडाईका क्रममा शाहले वि.सं.१८०१ असोज १५ गते काठमाडौंसँग जोडिएको नुवाकोटमाथि विजय हासिल गर्नुभएको थियो ।

       समितिले एकीकरण अभियानका क्रममा प्रयोग भएको क्षेत्रको विकास सम्बन्धी योजना तथा कार्यक्रम स्वीकृत गरी कार्यान्वयन गर्ने-गराउने, सो अभियान र शाहसँग प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित प्राचिन धार्मिक, साँस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वका स्थलको संरक्षण, संर्वद्धन र पुनःनिर्माण गर्नेछ । यस्तै देवीघाट क्षेत्रमा रहेका प्राचीन धार्मिक, साँस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वका स्थललाई पर्यटकीय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने, शाहसँग सम्बन्धित प्राचीन सामाग्री संकलन र संरक्षण गर्ने, एकीकरण अभियान क्षेत्रको प्राकृतिक सम्पदा र वातावरणको संरक्षण तथा सम्र्वद्धन गर्ने, एकीकरण अभियान क्षेत्रमा रहेका प्राचीन धार्मिक, साँस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वका स्थललाई ब्यवस्थित गर्न सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गर्ने कार्यक्षेत्र समितिको हुनेछ । समितिमा संघीय सरकारले नियुक्त गर्ने अध्यक्ष, प्रतिस्पर्धाका आधारमा नियुक्त हुने कार्यकारी निर्देशक, सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञसहितका मनोनीत र सम्बन्धित पालिकाका प्रमुखसमेत सदस्य रहने गरी प्रस्ताव गरिएको छ ।

     समितिले एकीकरण अभियान क्षेत्रमा समय-समयमा भाषिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, शैक्षिक तथा साँस्कृतिक महत्वका सभा, सम्मेलन, गोष्ठी वा प्रदर्शनी आयोजना गर्ने, एकीकरण अभियानसँग सम्बन्धित सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाबीच आवश्यक समन्वय गराउने र देवीघाट क्षेत्रलाई शाहको पवित्र समाधिस्थल (राजघाट) का रुपमा विकास गर्ने जिम्मेवारी पनि पाउने जनाईएको छ । एकीकरण अभियान क्षेत्रमा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीयतहको लगानीमा दृश्वावलोकन स्तम्भ र मदन भण्डारी उद्यान आदि पूर्वाधार विकास हुनेछन् । वि.सं.२०७० बंैशाख १ र २ गते नेपाल राष्ट्रिय पर्यटन ब्यवसायी संगठनको आयोजनामाा नुवाकोटको रानीपौंवाबाट चिम्टेश्वर हुँदै देवीघाटसम्मको पदयात्रा गरिएपछि यस क्षेत्रको पर्यटकीय महत्व प्रकाशमा आउन थालेको हो । उक्त पदयात्राका क्रममा वर्तमान प्रधानमन्त्री एवं नेकपा (एमाले) का अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपाललगायत सहभागी भई चिम्टेश्वर मन्दिरमा एक रात विश्राम गर्नुभएको थियो ।

      नुवाकोट आक्रमणको पहिलो किल्लाका रुपमा चिनिएको चिम्टेश्वर मन्दिरमा नौ वर्षदेखि पुजाआजा सञ्चालन गर्दै आएकी टोपकुमारी पुडासैनीले सतिदेवीको कुनै अङ्ग पतन भई शिवलिङ्ग उत्पत्ति भएकाले सो स्थलको नाम चिम्टेश्वर रहन गएको श्री स्वस्थानी कथामा उल्लेख भएको बताउनुभयो । अर्काे किवंदन्तीअनुसार महाँदेव समुद्र मन्थनपछि पिईएको कालकुट विषको डाह शान्त गर्न उत्तरापन्थ लाग्दा थकाई लागेपछि विश्रामका लागि सो स्थलमा बसेर हिंड्दा चिम्टा हराएकाले पनि सो स्थानको नाम चिम्टेश्वर रहेको मानिन्छ । चिम्टेश्वरमा बालाचतुदर्शी, हरितालिका, शिवरात्री र बैकुण्ठ चतुदर्शीमा विशेष पुजा र मेला लाग्छ । मन्दिर ब्यवस्थापनका लागि हालसम्म सरकारी संयन्त्र नभएकाले आयब्ययको ब्यवस्थित हिसाव देखिंदैन । यहाँ चढाइने भेटी केटाकेटी वा जोसुकैले टिप्ने र बचेको पुजारीले लिने गरेको पाईएको छ ।

      बेलकोटगढी नगरपालिका वडा नं.-१ का वडासदस्य प्रकाश सापकोटाले हालै सरकार र पालिकाको ३ करोड ७५ लाख लगानीमा मन्दिरमा आउने भक्तजनका लागि सिँढी निर्माण र केन्द्र सरकारले विकास समिति गठन गर्न आरम्भ गर्नु सकारात्मक भएको बताउनुभयो । पासाङल्हामु मार्गको ‘३४ किलो’ भनिने सिस्नेरीबाट करीव ११ किलोमिटरको कच्ची मोटरबाटो पार गरेपछि पुग्न सकिने चिम्टेश्वरबाट १३ हिमाल र १५ जिल्ला देख्न सकिने भएकाले यसलाई पर्यटकीय क्षेत्र मानिएको छ । वनभोज तथा मनोरञ्जनका कार्यक्रम आयोजना गराउन यो उपयुक्त र रमणीय स्थल रहेको छ ।

       नेकपा (एमाले) बेलकोटगढी नगरपालिका संगठन कमिटीका अध्यक्ष नवराज तिवारीले वि.सं.२०५२ मा आफ्नै दलको सरकार हुँदा ३४ किलोबाट सडक बाटो निर्माण भएको र हाल एमालेकै सरकारका पालामा चिम्टेश्वरको विकास र नेपाल एकीकरण अभियानको सम्र्वद्धनका लागि विशेष पहल हुन लागेको जनाउनुभयो । ‘नेपाली जनजातीय संस्कार र संस्कृति’ पुस्तकका लेखक श्रीराम श्रेष्ठले क्षेत्र विकास समिति गठनको पहल सकारात्मक भएको जनाउँदै एकीकरण आरम्भ क्षेत्रमा पर्यटकीय विकास र ऐतिहासिकताको संरक्षण आवश्यक रहेको बताउनुभयो ।

      राष्ट्रिय उद्योग ब्यवसायी महासंघ नुवाकोटका अध्यक्ष गोपीप्रसाद कँडेलले विकास समिति गठन भएपछि जिल्लाको थप पर्यटकीय विकास र सम्र्वद्धन भई ब्यवसाय र रोजगारीमा समेत बृद्धि हुने अपेक्षा ब्यक्त गर्नुभयो । महत्वपूर्ण ब्यवसायिक ब्यक्ति (सिआइपी) सम्मान प्राप्त कँडेलले शाहले नुवाकोटबाट एकीकरणको अभियान शुरु गरेर आधुनिक र सुन्दर नेपाल निर्माण गरेझैँ अहिलेको पुस्ताले विकास र समृद्धिको अभियान नुवाकोटबाटै शुरु गरी समृद्ध नेपाल निर्माणमा योगदान गर्न सक्नुपर्ने बताउनुभयो । वि.सं.१७७९ पुस २७ गते गोरखामा जन्मनुभएका राजा शाहको वि.सं.१८३१ माघ १ गते नुवाकोट देवीघाटमा निधन भएको थियो ।