धुन्चे । बागमती प्रदेशअन्तर्गतको हिमाली जिल्ला रसुवामा प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनसँगै किसान बर्खे आलु रोप्न व्यस्त बनेका छन् । बर्खे आलु उत्पादनका लागि उपयुक्त हावापानी, उचाइ र माटोका कारण रसुवा वर्षौँदेखि उत्कृष्ट क्षेत्रको रूपमा चिनिँदै आएको छ । उचाइ भेकमध्ये सरमथलीको माथिल्लो क्षेत्र, यार्सा, लाङ्वु, सिङ्बन्दी, आरुखर्क, गाङमर, बेताङ, सरसिउ, राम्चे, डाँडागाउँ (करुम्राङ), तिरू, हाकु, नेसिङ, ग्रे, गत्लाङ, गोल्जुङ, चिलिमे (तातोपानी), सिम्बु, टेचाङ्दे, थुमन, बृद्धिम, ठुलोस्याफ्रु, ब्राबल, भार्खु, नागुङ, धुन्चे, सोलेभिमली, बोकेझुन्डा, ठाँडेलगायतका क्षेत्रमा अहिले आलु रोप्ने कार्य भइरहेको आलु उत्पादक किसान रामकाजी तामाङले जानकारी दिनुभयो ।

साउनसम्म बारीमै पाक्ने विशेषता
रसुवामा फागुन–चैततिर रोपिएको आलु साउन महिनासम्म जमिनमै रहने चलन छ । लामो समय माटोभित्र परिपक्व हुँदा यसको स्वाद झन् मिठो र पोषणयुक्त हुने कृषिविज्ञ बताउँछन् । वैज्ञानिक रूपमा हेर्दा चिसो तापक्रम (१०–२० डिग्री), राम्रो पानी निकास भएको दोमट माटो र उच्च उचाइले ऊर्जा सञ्चय बढाउँछ, जसले स्वाद र बनावटमा सुधार गर्छ । यही कारण रसुवाको आलुले बजारमा छुट्टै पहिचान बनाएको कृषिविज्ञ भुवन तिमिल्सिनाले बताउनुभयो ।

वार्षिक उत्पादनको अनुमान र बजार माग
स्थानीय किसानका अनुसार जिल्लामा वार्षिक रूपमा रु.एक अर्बभन्दा बढी मूल्यबराबरको आलु उत्पादन हुने गरेको छ । यद्यपि, यसको आधिकारिक तथ्याङ्क अझै सङ्कलन हुन बाँकी छ । वर्षायाममा आलु बोकेका ट्रक निरन्तर आवतजावत गर्ने गरेको सुरक्षाचौकीको तथ्यले पनि उत्पादनको मात्रा ठुलो रहेको सङ्केत गर्ने गरेको छ । यहाँ उत्पादित आलुले साउनदेखि दसैँ–तिहारसम्म तरकारी बजार धान्ने गरेको छ, विशेषगरी काठमाडौँलगायत सहरी बजारमा यसको माग उच्च रहने गरेको उपभोक्ता रामेश्वर न्यौपानेले बताउनुभयो ।

लोपोन्मुख स्थानीय जात : संरक्षणको चुनौती
यार्सा क्षेत्रमा उत्पादन हुने ‘यार्साली लोकल आलु’ स्वादका हिसाबले अत्यन्त उत्कृष्ट मानिन्छ । तर, उत्पादन कम हुने र रोग प्रतिरोध क्षमता कमजोर हुने कारण किसान अहिले उन्नत जाततर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । अर्का किसान दावा तामाङका अनुसार स्थानीय जात लोप हुने खतरा बढेको छ । विज्ञ भन्नुहुन्छ, ‘यदि स्थानीय बिउ संरक्षण, सामुदायिक बिउ बैंक र जैविक मल प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरियो भने पुरानो जातको उत्पादन बढाउन सकिन्छ ।’

वैज्ञानिक सुझाव र आधुनिक प्रविधि
कृषिविज्ञले रसुवाका किसानलाई केही आधुनिक उपाय अपनाउन सुझाव दिएका छन् । बिउ उपचार : रोप्नुअघि जैविक फफुँदनाशक वा ट्राइकोडर्मा प्रयोग गर्दा रोग कम लाग्छ । मल व्यवस्थापन : गोठमल, कम्पोस्ट र भर्मी कम्पोस्ट प्रयोगले माटोको सूक्ष्मजीव सक्रियता बढाउँछ । मल्चिङ प्रविधि : प्लास्टिक वा परालले माटो छोप्दा तापक्रम स्थिर रहन्छ र उत्पादन १५–२० प्रतिशतले बढ्न सक्छ । फसल चक्र प्रणाली : आलुपछि दलहन वा सागबाली लगाउँदा माटोको उर्वराशक्ति कायम रहन्छ ।

बहुआयामिक कृषि सम्भावना
रसुवा आलु मात्र होइन, अन्य कृषि उत्पादनका लागि पनि परिचित छ । गोल्जुङको कालो मसुरो दाल, गत्लाङको सिमी र बन्दाकोभी, दक्षिणी भेगको हिउँदे आलु, पिँडालु, फर्सी, दही–दुध, घिउ, खुमल– ४ तथा भुन्टे मसिनु चामल यहाँका विशिष्ट उत्पादन हुन् । अगुवा किसान भवनाथ पौडेलका अनुसार यदि बिउ, मलखाद र सिँचाइमा अनुदान सहयोग बढाइयो भने जिल्लालाई उच्च मूल्यका जैविक उत्पादनको केन्द्र बनाउन सकिन्छ ।

किसानका माग र भविष्यको बाटो
स्थानीय किसानले उन्नत प्रविधि, तालिम, बिउ बैंक स्थापना तथा उत्कृष्ट उत्पादन गर्ने किसानलाई पुरस्कारको व्यवस्था गर्न स्थानीय तहसँग माग गरेका छन् । विज्ञहरूको भनाइमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बढ्दै गइरहेको अवस्थामा उच्च हिमाली क्षेत्रमा आलुखेती भविष्यमा अझ महत्त्वपूर्ण खाद्य सुरक्षाको आधार बन्न सक्छ ।

निष्कर्ष : परम्परागत ज्ञान, स्थानीय स्वाद र आधुनिक विज्ञानको संयोजन गर्न सके रसुवाको आलुखेती केवल जिल्लाको अर्थतन्त्रको आधार मात्र होइन, राष्ट्रिय ब्रान्ड बन्ने क्षमता रहेको छ ।