‘रामायण’ को एउटा अत्यन्त मार्मिक र सदास्मरणीय प्रसङ्ग छ । लङ्काको भयङ्कर युद्धपछि जब रावणको वध भयो र विजय रामको पक्षमा आयो, त्यसवेला लक्ष्मणले सुनौलो लङ्काको वैभव, ऐश्वर्य र समृद्धि देखेर आफ्ना दाजुलाई भन्नुभयो, ‘दाजु राम, यति सुन्दर, स्वर्णमयी र शक्तिशाली लङ्कामा राजकाज गरेर बस्दा के हुँदैन र ? किन फेरि कठिन वनबासको बाटो रोज्नुपर्छ ? यहाँ त सबै सुविधा छ, वैभव छ ।’ त्यसवेला भगवान् रामले आफ्ना प्रिय भाइलाई अत्यन्त शान्त, गम्भीर र दूरदर्शी स्वरमा जवाफ दिए, ‘अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे रोचति लक्ष्मण, जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।’ अर्थात्, सुनौलो लङ्का पनि मलाई मन पर्दैन हे लक्ष्मण । आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् र प्यारो छन् । यो श्लोक केवल रामायणको एउटा सुन्दर श्लोक मात्र होइन । यो हाम्रो सनातन सभ्यताको मूल मन्त्र हो, हाम्रो राष्ट्रिय चेतनाको आधारशिला हो । यसले सिकाउँछ कि बाहिरी वैभव, भौतिक शक्ति, क्षणिक विजय वा स्वार्थभन्दा आफ्नो माटो, आफ्नो संस्कृति, आफ्नो देशको एकता, शान्ति र सामाजिक सद्भाव कति महान् हुन्छ । रामले विजयपछि पनि आफ्नो जन्मभूमि अयोध्याको माया त्याग्न चाहेनन् । उहाँले बुझेका थिए कि देश भनेको केवल भूमि, भवन वा खजाना होइन; त्यहाँ बस्ने सबै जात, धर्म, भाषा, संस्कृति र समुदायको साझा घर हो । त्यही घरको रक्षा गर्न, त्यसभित्र बस्ने सबैको हित सोच्न र एकजुट रहन सक्नु नै सच्चा देशभक्ति र धर्म हो ।

आज, यसै अमूल्य प्रसङ्गलाई जोड्दै हामी नेपालको पूर्वी तराई-विशेषगरी सिराहासहित सुनसरी र आसपासका क्षेत्रमा हालै भएको अत्यन्त दुःखद घटनातिर गम्भीर दृष्टि लगाउँछौँ । हिन्दु र मुसलमान समुदायबिच भएको झडपमा तीनजना निर्दोष नागरिकको ज्यान गएको खबरले सम्पूर्ण देशको मुटु छेडेको छ । धार्मिक जुलुस, झन्डा, सङ्गीत वा सानातिना विवादबाट सुरु भएको तनावले हिंसाको रूप लिएको छ । कफ्र्यु लगाउनुपरेको छ, सुरक्षाकर्मी र सेना परिचालन भएका छन्, सामान्य जनजीवन अस्तव्यस्त भएको छ र सामाजिक सम्बन्धमा चोट पुगेको छ । यो घटनाले हामीलाई गहिरो प्रश्न गर्छ-के हामीले रामको यो महान् सन्देश बिर्सिएका छौँ ? के हाम्रो जन्मभूमि स्वर्गभन्दा महान् होइन र ? के हामी बाहिरी उत्तेजना वा क्षणिक आवेगलाई सुनौलो लङ्काझैँ, रोज्दै छौँ र आफ्नो माटोको शान्ति त्याग्दै छौँ ? नेपाल सदियौँदेखि धार्मिक सहिष्णुता र साम्प्रदायिक सद्भावको जीवित उदाहरण बनेको देश हो । यहाँ हिन्दु, बौद्ध, मुसलमान, क्रिश्चियन, किराँत, जैनलगायत सबै धर्म र सम्प्रदायका मानिस शताब्दीयौँदेखि शान्तिपूर्वक सहअस्तित्वमा बसेका छन् । पशुपतिनाथको पवित्र मन्दिरमा सबै जातिका भक्तले दर्शन गर्छन्, स्वयम्भू र बौद्धनाथका स्तूपमा शान्ति खोज्छन्, मस्जिदमा नमाज पढ्छन् र चर्चमा प्रार्थना गर्छन् । तराईका गाउँमा हिन्दु र मुसलमान छिमेकीले एक–अर्काको चाडपर्वमा सक्रिय रूपमा भाग लिने परम्परा अत्यन्त पुरानो र सुन्दर छ । होलीमा रङ्ग खेल्ने, इदमा सेवाई र मिठाई बाँड्ने, दसैँमा टीका लगाउने, छठमा पूजा गर्ने – यी साझा अनुभव हाम्रो सामाजिक सम्बन्धका अटुट धागा हुन् । यस्तो गहिरो सहअस्तित्वको इतिहास भएको भूमिमा अचानक हुने झडपले यो सम्बन्धलाई कमजोर पार्छ र समाजलाई घाउ दिन्छ । यो हालैको घटनाको जरा कतै अफवाह, गलत सूचना, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग वा बाह्य प्रभावमा पनि हुन सक्छ । कुनै सानो विवादलाई ठुलो आगो बनाइदिने तत्त्व सधैँ सक्रिय रहन्छन् । राजनीतिक स्वार्थ, व्यक्तिगत रिसइबी वा गलत बुझाइले सामान्य कुराकानीलाई हिंसामा परिणत गरिदिन्छ । तर, सत्य के हो भने हिंसाबाट कसैको जित हुँदैन । तीनजनाको मृत्युले तीन परिवारमा अपूरणीय क्षति पु¥याएको छ । घाइतेको शारीरिक र मानसिक पीडा, सम्पत्तिको नोक्सानी, व्यापार–व्यवसायको अवरोध र सामाजिक तनावले समग्र समुदायलाई गहिरो रूपमा प्रभावित बनाएको छ । यस्तो अवस्थामा हामीले रामको जस्तो विवेक, धैर्य र दूरदर्शिता देखाउनुपर्छ-स्वर्णमयी लङ्का (अर्थात् बाहिरी शक्ति, क्षणिक उत्तेजना वा साम्प्रदायिक आवेग) नरोज्ने, बरु जन्मभूमिको रक्षा, एकता र शान्तिमा एकजुट हुने ।

धार्मिक सहिष्णुता भनेको कमजोरी वा आत्मसमर्पण होइन, यो वास्तविक शक्ति हो । यसको अर्थ आफ्नो धर्म त्याग्नु वा कमजोर पार्नु होइन, बरु अरूको धर्म, आस्था र भावनाको पूर्ण सम्मान गर्नु हो । हिन्दु धर्मले ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः’ भन्छ-सबै सुखी रहून्, सबै निरोगी रहून् । इस्लाम धर्मले पनि शान्ति, न्याय, दया र मानवताको उच्च शिक्षा दिन्छ । बुद्ध भगवान्ले अहिंसा, करुणा र मध्यमार्गको बाटो देखाए । क्रिश्चियन धर्मले प्रेम र क्षमाको सन्देश दिन्छ । यी सबै धर्मको मूल मन्त्र शान्ति, प्रेम, मानवता र एक-अर्काप्रतिको सम्मान हो । जब हामी धर्मलाई हतियार वा राजनीतिक औजार बनाउँछौँ, तब धर्म नै घाइते हुन्छ र समाज बिग्रन्छ । जब हामी धर्मलाई सेतु, पुल र एकताको माध्यम बनाउँछौँ, तब समाज बलियो, सुखी र प्रगतिशील हुन्छ । हाम्रो देश नेपाल भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि सांस्कृतिक, धार्मिक र जातीय विविधताले अत्यन्त धनी छ । पहाड, तराई र हिमाल-सबैतिर फरक-फरक भाषा, वेशभूषा, चाडपर्व र जीवनशैली छ । तर ‘नेपाल’ भन्ने शब्द र भावनाले हामीलाई एक सूत्रमा बाँध्छ । हाम्रो संविधानले सबै नागरिकलाई समान अधिकार, स्वतन्त्रता र मर्यादा दिएको छ । धर्मनिरपेक्षताको वास्तविक मर्म भनेको राज्य कुनै एक धर्मको पक्षमा नहुने, तर सबै धर्म र आस्थाको समान रूपमा रक्षा र सम्मान गर्ने हो । यसको मतलब कसैले पनि अरूको

धार्मिक भावनामा चोट पु¥याउन, उत्तेजना फैलाउन वा हिंसा भड्काउन पाइँदैन । जुलुस निकाल्दा, चाड मनाउँदा, पूजा-अर्चना गर्दा वा कुनै धार्मिक गतिविधि गर्दा अरूको अधिकार, शान्ति र संवेदनशीलता ख्याल गर्नुपर्छ । त्यस्तै, कसैले पनि अफवाह फैलाएर, गलत सूचना दिएर वा हिंसा भड्काएर समाज बिगार्न हुँदैन ।यस दुःखद प्रसङ्गमा हामी सबैले केही महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्नुपर्छ । पहिलो, अफवाह र गलत सूचनाको प्रतिरोध । कुनै घटना भएपछि तुरुन्त सामाजिक सञ्जालमा आगो बाल्ने, उत्तेजक सामग्री सेयर गर्ने होइन, आधिकारिक सूचना र सत्य तथ्यको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ । दोस्रो, स्थानीय नेतृत्व, धार्मिक गुरु, बुद्धिजीवी र युवाको सक्रिय भूमिका । गाउँ–टोलका अगुवा, मन्दिर–मस्जिदका जिम्मेवार व्यक्ति, शिक्षक र जागरुक युवाहरूले शान्ति कायम राख्न, संवाद बढाउन र तनाव कम गर्न पहल गर्नुपर्छ । तेस्रो, प्रशासन र सुरक्षा निकायको पूर्ण निष्पक्षता र व्यावसायिकता । सुरक्षाकर्मीले कुनै पक्षको होइन, केवल कानुन, संविधान र शान्तिको पक्ष लिएर काम गर्नुपर्छ । चौथो, शिक्षा र चेतनाको महत्त्व । विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म, घरदेखि समाजसम्म सहिष्णुता, मानवता, देशभक्ति र एक-अर्काप्रतिको सम्मानको शिक्षा दिनुपर्छ । पाँचौँ, राजनीतिक दल र नेताहरूको जिम्मेवारी । कुनै पनि दल वा नेताले साम्प्रदायिक भावनालाई भोट बैंक बनाउने प्रयास गर्नुहुँदैन ।

रामले लङ्का जितेपछि पनि आफ्नो माटो र जननीलाई रोज्नुको गहिरो अर्थ थियो-शक्ति भनेको केवल विजय वा दमन मात्र होइन, जिम्मेवारी, करुणा र दूरदर्शिता हो । त्यस्तै, हामीले पनि आफ्नो देशको रक्षा गर्न वास्तविक शक्ति देखाउनुपर्छ । तर, यो शक्ति हिंसा, घृणा वा विभाजनको होइन, एकता, संवाद र सहिष्णुताको हो । हिन्दु, मुसलमान, बौद्ध, किराँत वा अन्य कुनै समुदाय-हामी सबै नेपाली हौँ । हाम्रो जन्मभूमि एउटै छ, हाम्रो संविधान एउटै छ, हाम्रो भविष्य एउटै छ । यस भूमिमा बग्ने खोला, फल्ने अन्न, उदाउने सूर्य, चम्किने हिमाल सबैका लागि समान छन् । यस भूमिमा बस्ने मानिसको रगतको रङ एउटै रातो छ, पीडा एउटै छ र खुसी एउटै छ । इतिहास हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि जब-जब धार्मिक, जातीय वा क्षेत्रीय विभाजन बढेको छ, तब-तब देश कमजोर भएको छ, विकास अवरुद्ध भएको छ र बाह्य शक्तिले फाइदा उठाएका छन् । जब एकजुट भएको छ, जब सहिष्णुता कायम रहेको छ, तब प्रगति भएको छ, शान्ति कायम भएको छ र राष्ट्र बलियो बनेको छ । नेपालले लोकतन्त्र, गणतन्त्र, सङ्घीयता र समावेशी संविधान हासिल गरेको छ । यी कठिन सङ्घर्षबाट प्राप्त उपलब्धिलाई जोगाउन र अगाडि बढाउन हामी सबै समान रूपमा जिम्मेवार हुनुपर्छ । पूर्वी तराईको यो दुःखद घटनालाई हामीले गम्भीर चेतावनीको रूपमा लिनुपर्छ । यसलाई दोहोरिन नदिन स्थानीयस्तरदेखि राष्ट्रियस्तरसम्म निरन्तर संवाद बढाउनुपर्छ । अन्तर-धार्मिक बैठक, साझा चाडपर्वका कार्यक्रम, युवाहरूको संयुक्त पहल, विद्यालयमा सद्भावका गतिविधि र मिडियाको जिम्मेवार भूमिकाबाट विश्वास पुनस्र्थापित गर्न सकिन्छ ।

अन्त्यमा, रामको अमर सन्देश फेरि दोहो¥यायौँ र हृदयमा बसालौँ-जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी । आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् छन् । यो महान् भूमिमा बस्ने हामी सबै छोरा-छोरी, नागरिक हौँ । हामीले यसको रक्षा गर्न, यसभित्रको शान्ति जोगाउन र एकजुट रहन सक्नुपर्छ । धार्मिक सहिष्णुता कायम राखेर, हिंसा र घृणा त्यागेर, संवाद र समझदारीको बाटो हिँडेर मात्र हामी सच्चा देशभक्त र सभ्य नागरिक बन्न सक्छौँ । तीनजनाको असामयिक ज्यान गएको पीडालाई गहिरो रूपमा सम्झेर, उहाँहरूका परिवारप्रति हार्दिक समवेदना व्यक्त गर्दै, घाइतेको शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना गर्दै, हामीले भोलिका लागि शान्ति, सद्भाव र एकताको दृढ सङ्कल्प गरौँ । हाम्रो प्यारो नेपाल सुन्दर छ, विविधताले भरिएको छ । यो सधैँ शान्त रहोस्, सुरक्षित रहोस् । हाम्रा सबै समुदाय खुसी, सुरक्षित र सम्मानित रहून् र हामी सबै मिलेर यस जन्मभूमिलाई स्वर्गभन्दा पनि महान्, सुखी र समृद्ध बनाऔँ । यसैमा हाम्रो वास्तविक सफलता छ, यसैमा हाम्रो गौरव छ र यसैमा हाम्रो उज्ज्वल भविष्य छ ।

विदुर-१०, नुवाकोट