धुन्चे । हिमालयन रेजिलेन्स इनबलिङ एक्सन प्रोग्राम (हाइरिप)अन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले रसुवा जिल्ला, गोसाइँकुण्ड-४ को लाङटाङ र मुन्डु गाउँमा पहिलोपटक स्याउका जातको परीक्षण सुरु गरेको छ । गत २०२५ डिसेम्बर २१ देखि २५ सम्म स्याउको जातको परीक्षण गरिएको इसिमोडका प्रशिक्षक कृष्ण भामले जानकारी दिनुभयो ।

नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा कृषि प्रवद्र्धन गर्ने अग्रगामी पहलमा यो परीक्षण समुद्र सतहबाट लगभग तीन हजार पाँच सय मिटरको उचाइमा भएको थियो । यो परीक्षण देशको सबैभन्दा अग्लो स्याउ खेती प्रयोगमध्ये एक बनाएको छ । यो कार्यक्रम हाइरिपअन्तर्गत इसिमोडको आयोजनामा चिसो र उच्च-उचाइको अवस्थामा अनुकूलन क्षमता र प्रदर्शन परीक्षण गर्न कुल १३ उपयुक्त र उच्च चिसो स्याउ प्रजाति (रातो स्वादिष्ट, गोल्डेन स्वादिष्ट, डार्क सुपर, सुपर गोल्डेन र अन्य प्रजाति) रोपिएको छ । स्थानीय समुदायका ५० भन्दा बढी घरपरिवारले आफ्नो घरको बगैँचामा स्याउको बिरुवा रोप्दै वृक्षारोपण अभियानमा भाग लिएका छन् । उत्साहको बाबजुद पनि, कठोर हावापानी र छोटो बढ्दो मौसमका कारण धेरै किसान नतिजाबारे सावधानीपूर्वक निराशावादी छन् । वृक्षारोपण गतिविधिसँगै स्याउको बगैँचा स्थापना र व्यवस्थापनसम्बन्धी स्थलगत तालिम सञ्चालन गरिएको थियो । जहाँ स्याउ खेती गर्ने विज्ञले बगैँचा स्थापना, माटोको पोषण सुधार, सिँचाइ र किरा व्यवस्थापनसम्बन्धी व्यावहारिक मार्गदर्शन प्रदान गरेका थिए । कार्यक्रममा नेपाल प्रहरी र नेपाली सेनाका प्रतिनिधिले पनि भाग लिएका थिए । जसले दुर्गम पहाडी क्षेत्रमा समुदायमा आधारित विकास पहलका लागि बहुक्षेत्रीय सहयोगलाई प्रतिबिम्बित गरेको छ ।

यस्ता नवीन कृषि हस्तक्षेपले स्थानीय जीविकोपार्जनमा उल्लेखनीय सुधार गर्दै लाङटाङमा कृषि पारिस्थितिक पर्यटनलाई पनि सुदृढ पार्न सक्ने रसुवा-नुवाकोट पर्यटन समाजका अध्यक्ष बलराम न्यौपानेले बताउनुभयो । ‘उच्च मूल्यको खेतीलाई पर्यटनसँग जोड्नाले समुदायका लागि दिगो आयका अवसर सिर्जना गर्नेछ,’ उहाँले भन्नुभयो, उच्च-उचाइ क्षेत्रमा दीर्घकालीन सफलताका लागि संस्थागत सहयोग महत्त्वपूर्ण छ । इसिमोडका अनुसार यो परीक्षण वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित छ । रोपण गर्नुअघि प्राविधिक विज्ञद्वारा प्रारम्भिक माटो र जलवायु मूल्याङ्कन गरिएको थियो । प्राथमिक उद्देश्य भनेको स्थानीय कृषि-जलवायु परिस्थितिमा उपयुक्त स्याउका प्रजाति पहिचान गर्नु हो, जसमा भविष्यमा व्यावसायिक स्तरमा विस्तारका लागि सफल प्रजातिको योजना बनाइएको छ । कृषि उत्पादनभन्दा बाहिर, यो पहलले लोकप्रिय पदयात्रा गन्तव्य लाङटाङमा उच्च-मूल्यको कृषिलाई पर्यटन-आधारित जीविकोपार्जनसँग एकीकृत गर्ने फराकिलो दृष्टिकोण बोकेको छ । यो परीक्षण सफल भएमा, स्याउको बगैँचाले स्थानीय परिदृश्य बढाउन, आयस्रोत विविधिकरण गर्न र हिमाली क्षेत्रमा जलवायु-उत्कृष्ट विकासमा योगदान पु¥याउन सक्ने पर्यटन व्यवसायी एवम् टानका पूर्वअध्यक्ष दीपक महतले बताउनुभयो । लाङटाङ स्याउको जातको परीक्षणलाई उच्च-उचाइको कृषिमा कोसेढुङ्गाको रूपमा हेरिएको छ र यसले नेपालका पहाडी जिल्लामा समान हस्तक्षेपका लागि मार्गप्रशस्त गर्न सक्ने बताइएको छ ।

रसुवाको लाङटाङमा इतिहासमा नै पहिलोपटक स्याउखेतीको परीक्षण सुरु भएपछि लाङटाङका स्थानीय फिन्जो तामाङले तीन सय बिरुवा रोपेका छन् । इसिमोडले परीक्षणकै रूपमा २० वटा ग्रिनहाउस बनाएर १३ प्रजातिका स्याउको बिरुवा रोपिएको छ । गोसाइँकुण्ड-४ मा पर्ने नेपालकै तेस्रो पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा रहेको लाङटाङ र मुन्डुगाउँमा पहिलोपटक स्याउको परीक्षण सुरु गरिरहँदा स्थानीय खुसी भएका छन् । त्यस क्षेत्रमा रेड डेलिसियस, रोयल इलिसियस र फुजी ४८ वटा स्याउका बिरुवा रोपिएको छ । समुद्री सतहबाट करिब तीन हजार पाँच सय मिटरको उचाइमा स्याउ खेतीका लागि परीक्षण गरिरहँदा स्याउको बोट नहुर्के, हुर्के पनि परीक्षणका लागि स्याउखेती सुरु गरिएको बताइएको छ ।