आधुनिक युगमा तीव्र रूपमा बढिरहेको परिवर्तनको हावाले मानवीय जीवनका हरेक पक्षलाई प्रभावित गरिरहेको छ । प्रविधि, अर्थतन्त्र, सामाजिक संरचना र राजनीतिक प्रणालीमा भएका परिवर्तनले हामीलाई सुविधा र प्रगति दिइरहेका छन्, तर यसै क्रममा मानवीय संवेदनशीलता भने हराउँदै गइरहेको छ । किन त ? यो प्रश्नले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ । परिवर्तनका नाममा हामीले प्राप्त गरेका उपलब्धिले हाम्रो हृदयको कोमलता, सहानुभूति र मानवीय सम्बन्धलाई कसरी क्षयीकरण गरिरहेका छन् ? यस लेखमा यो विषयलाई उदाहरणसहित विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ । परिवर्तनको अर्थ हो विकास र सुधार । तर, जब यो परिवर्तन स्वार्थकेन्द्रित र दु्रतगतिमा हुन्छ, तब यसले मानवीय मूल्यलाई पछि पार्छ । पहिलो कारण हो प्रविधिको अन्धाधुन्ध प्रयोग ।
प्रविधिले जीवनलाई अकल्पनीय रूपमा सहज बनाइदिएको छ । संसार आज औँलाको टुप्पोमा अटाएको छ । दूरी खुम्चिएको छ । समय बचत भएको छ र अवसर ढोकैमा आइपुगेका छन् । तर, यही सहजताको मूल्य हामीले के गुमाएर तिरिरहेका छौँ ? हामीसँग सुविधा थपिएको छ, तर समवेदना घटेको छ । हामी छिटो हिँड्न सिकेका छौँ, तर गहिराइमा पुग्न बिर्सिएका छौँ । हाम्रो जीवन बाहिरबाट उज्यालो देखिन्छ, तर भित्र कतै मौन अँध्यारो फैलिँदै गएको अनुभूति हुन्छ । आधुनिकताको चमकभित्र कतै मानवीय आत्मा हराउँदै छ कि भन्ने प्रश्नले मनलाई लगातार घोचिरहन्छ । आजको समाज ऐनाजस्तै छ । बाहिरबाट हेर्दा सुन्दर, पूर्ण र चम्किलो, तर त्यो ऐनाभित्र पस्दा देखिने दृश्य फरक छ । हामी आधुनिक बनेका छौँ, तर आत्मीय बन्ने कला बिर्सिँदै छौँ । हामीसँग शब्द धेरै छन्, तर संवाद कम छ । के हामी सही दिशातर्फ अघि बढिरहेका छौँ ? कि केवल चमकको पछि लागेर आफ्नै उज्यालो गुमाउँदै छौँ । अनुसन्धानले देखाएका छन् कि सोसल मिडियाको अत्यधिक प्रयोगले सहानुभूतिलाई ४० प्रतिशतले घटाउँछ । यसरी, परिवर्तनका नाममा प्रविधिले हामीलाई मेसिनजस्तो बनाउँदै छ, जहाँ भावनाको स्थानमा ‘लाइक’ र ‘सेयर’ले लिन्छन् ।
त्यस्तै, दोस्रो कारण हो सहरीकरण र आर्थिक विकासको दौड । नेपालजस्तो विकासशील देशमा आर्थिक परिवर्तनका नाममा तीव्र सहरीकरण भइरहेको छ । काठमाडौँ उपत्यकामा मात्रै जनसङ्ख्या वृद्धि भएसँगै वातावरणीय विनाश बढेको छ । तर, यसले मानवीय संवेदनशीलतालाई कसरी प्रभावित गर्छ ? समग्रमा परिवर्तनका नाममा मानवीय संवेदनशीलता हराउँदै जानुमा निम्न विषय हुन सक्छन् :
परिवर्तन र संवेदनशीलताको द्वन्द्व
परम्परागत नेपाली समाजमा सामूहिकता, परस्पर सहयोग र भावनात्मक सम्बन्धको ठुलो महत्त्व थियो । गाउँमा कसैको दुःख–सुख साझा हुनु सामान्य कुरा थियो । तर, अहिले समाज व्यक्तिवादी संरचनातर्फ तीव्रगतिमा अग्रसर छ । आर्थिक उदारीकरण, सहरीकरण र प्रतिस्पर्धी जीवनशैलीले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित बनाएको छ । सफलता र उपलब्धिलाई व्यक्तिगत फाइदासँग मात्र जोडेर हेर्ने प्रवृत्तिले अरूको पीडाप्रति उदासीनता बढाएको छ । यसरी परिवर्तन र संवेदनशीलताबिच असन्तुलन पैदा भएको छ ।
सहरीकरण र सामाजिक सम्बन्धको विघटन
नेपालमा तीव्र सहरीकरणले सामाजिक संरचनामा ठुलो परिवर्तन ल्याएको छ । सहरमा मानिस भौतिक रूपमा नजिक भए पनि भावनात्मक रूपमा टाढिँदै गएका छन् । छिमेकी को हो, के गर्छ भन्ने थाहा नहुने अवस्था सामान्य बन्दै गएको छ । अपार्टमेन्ट संस्कृतिले सुरक्षा त दिएको छ, तर आत्मीयता खोसिदिएको छ । जब समाजमा आपसी चिनजान र विश्वास कमजोर हुन्छ, तब संवेदनशीलता स्वतः घट्न थाल्छ ।
प्रविधिको दोहोरो प्रभाव
सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाएको छ, तर यसले मानवीय सम्बन्धलाई सतही बनाइरहेको यथार्थ पनि उत्तिकै सत्य हो । सामाजिक सञ्जालमा भावनाको प्रदर्शन धेरै छ, तर व्यवहारमा त्यसको प्रतिबिम्ब कम देखिन्छ । कसैको पीडामा ‘रियाक्ट’ गर्ने संस्कृति बढेको छ, तर प्रत्यक्ष सहयोग गर्ने इच्छाशक्ति घट्दो छ । अझ गम्भीर कुरा त के छ भने दुर्घटना, हिंसा वा मृत्युसमेत मनोरञ्जन र भाइरल कन्टेन्टको विषय बन्न थालेको छ । यसले समाजमा संवेदनाहीनता संस्थागत हुँदै गएको सङ्केत गर्छ ।
राजनीतिक संस्कृतिमा संवेदनशीलताको अभाव
नेपालको राजनीतिक अभ्यास पनि मानवीय संवेदनशीलताको क्षयसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । जनताको जीवनस्तर, पीडा र आशाभन्दा सत्ता, शक्ति र स्वार्थ प्राथमिकतामा परेको देखिन्छ । प्राकृतिक विपत्, महामारी वा आर्थिक सङ्कटका वेला राजनीतिक दलहरू सहानुभूति र समाधानभन्दा दोषारोपणमा केन्द्रित हुन्छन् । जब नेतृत्व नै संवेदनशील हुँदैन, तब समाजमा मानवीय मूल्यको अपेक्षा गर्नु कठिन हुन्छ ।
आर्थिक दबाब र भावनात्मक थकान
आर्थिक असुरक्षा, बेरोजगारी र बढ्दो महँगीले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकित बनाएको छ । वैदेशिक रोजगारीले परिवार भौतिक रूपमा टुटेका छन् । आमाबाबुबाट टाढा हुर्किएका बालबालिका र एक्लोपनमा बाँचेका वृद्धहरू आजको समाजका मौन पीडित हुन् । आर्थिक सङ्घर्षमा अल्झिएको समाजमा भावनात्मक सम्बन्धलाई समय र प्राथमिकता दिन कठिन हुन्छ, जसले संवेदनशीलताको ह्रासलाई तीव्र बनाउँछ ।
शिक्षा प्रणालीको सीमित दृष्टिकोण
हाम्रो शिक्षा प्रणाली उपलब्धि, अङ्क र प्रतिस्पर्धामा केन्द्रित छ । दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिइए पनि संवेदनशील नागरिक निर्माणमा अपेक्षित ध्यान पुगेको छैन । नैतिक शिक्षा, सहानुभूति, सामाजिक उत्तरदायित्वजस्ता पक्ष सैद्धान्तिक रूपमा मात्र सीमित छन् । विद्यार्थी भावनात्मक बुद्धिमत्ताभन्दा एकेडेमिक सफलतामा मात्र केन्द्रित हुँदा समाजमा भावनात्मक दूरी बढ्दै जान्छ ।
सामाजिक सञ्जाल र ट्रोल संस्कृतिको प्रभाव
आजको समाजमा आलोचना गर्ने अधिकारलाई गाली र अपमानसँग भ्रमित गरिएको छ । सामाजिक सञ्जालमा हुने ट्रोल, साइबर हिंसा र चरित्रहत्या मानवीय मर्यादामाथिको गम्भीर प्रहार हुन् । यसले सहिष्णुता र सहानुभूतिलाई कमजोर बनाउँदै समाजलाई कठोर र असंवेदनशील बनाइरहेको छ ।
समाधानका सम्भावित उपाय
मानवीय संवेदनशीलताको पुनस्र्थापना असम्भव होइन । यसको सुरुवात व्यक्तिगत तहबाट हुन सक्छ– अरूको पीडालाई सुन्ने, बुझ्ने र सानो सहयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । परिवारमा संवाद, शिक्षामा नैतिक र भावनात्मक शिक्षा, प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग र राजनीतिक उत्तरदायित्व आवश्यक छ । समाजले सफल मात्र होइन, संवेदनशील नागरिकलाई पनि मूल्य दिन सिक्नुपर्छ ।
विकास आवश्यक छ, परिवर्तन अपरिहार्य छ । तर, विकास सन्तुलित हुनुपर्छ जहाँ सुविधा र संवेदना दुवैसँगै हिँडून् । गाउँलाई कमजोरी होइन, सम्भावनाको केन्द्रका रूपमा हेर्नुपर्छ । प्रविधि सम्बन्ध तोड्ने होइन, जोड्ने प्रयोग गर्नुपर्छ । कमाउने दौडसँगै बाँड्ने संस्कार पनि जोगाउनुपर्छ । साथै, परिवर्तन अपरिहार्य छ, तर परिवर्तनको मूल्य मानवीय संवेदनशीलता गुमाएर चुकाउनुहुँदैन । विकास तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ जब त्यसले मानिसलाई अझ जिम्मेवार, सहानुभूतिशील र मानवीय बनाओस् । नत्र भौतिक रूपमा विकसित, तर भावनात्मक रूपमा शुष्क समाज कुनै पनि अर्थमा सफल समाज हुन सक्दैन । आजको नेपाललाई अब भौतिक विकाससँगै मानवीय मूल्यको पुनर्जागरण आवश्यक छ– जहाँ परिवर्तनले मानिसलाई टाढा होइन, नजिक ल्याओस् ।
विदुर-१०, गेर्खु, नुवाकोट
लेखकको बारेमा
प्रतिक्रिया