सांस्कृतिक नगरी नुवाकोट यतिवेला जात्रामय बनेको छ । टोलटोल र घरघरमा छरिएको उल्लासले नगरलाई अझै पनि जीवित परम्पराको अनुभूति गराइरहेको छ । सिन्दूर साटासाट गर्ने परम्पराले आपसी माया, सद्भाव र एकताको भावना अभिवृद्धि गर्ने काम गरेको छ ।देवी भैरवीको सिन्दूरेजात्रा, नारायणजात्रा तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठानले नुवाकोटको पहिचानलाई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई अझै बलियो बनाएको छ । सिन्दूरेजात्रालाई वर्षबन्धन जात्रा पनि भनिन्छ । साततले दरबारको दक्षिणतिर अवस्थित भैरवी मन्दिरदेखि देवीघाटसम्म फैलिएको यो जात्रीय परम्परा केवल धार्मिक आस्थामा मात्रै सीमित छैन । यसले ऐतिहासिक र सांस्कृतिक धरोहरलाई पनि उचो बनाएको हो ।

गत फागुन १९ गते मंगलबारबाट सिन्दूरेजात्राको विधि शुभारम्भ भई यही चैत २९ गते आइतबार समापन हुन्छ । यस वर्षको देवीजात्रा (देवीघाटमा हुने जात्रा) चैत १९ गते बिहीबार र सिन्दूरेजात्रा २१ गते शनिबार परेको छ । वसन्त ऋतुको आगमनसँगै रङ्गीन उत्साह बोकेर आउने सिन्दूरेजात्रा नुवाकोटको पहिचान मात्र नभई देशकै शक्तिका रूपमा पुजिने देवीसँग जोडिएको एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहर हो । परम्परागत रूपमा फागुपूर्णिमाको दिनदेखि सुरु गरिने यस जात्राले धार्मिक आस्था, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश बोकेको छ । ‘परम्परा रहे संस्कृति रहन्छ, संस्कृति रहे समाज रहन्छ’ भन्ने बुढापाकाको भनाइ यस सन्दर्भमा सान्दर्भिक छ ।  समयसँगै जात्राको स्वरूपमा परिवर्तन देखिन थालेको छ । बाह्य रूपमा भिडभाड र रङ्गीन गतिविधि बढ्दै गए पनि भित्री मौलिकता भने क्रमशः कमजोर बन्दै गएको अनुभूति स्थानीयवासीले गर्न थालेका छन् । परम्परागत रूपमा सञ्चालन गर्नका लागि धामी (भैरवीका पुजारी) धमिनीका साथै द्वारे (सरकारका प्रतिनिधि), कुमार, गणेश तथा गुठियारको सक्रिय सहभागितामा सञ्चालन हुने यो जात्राले पछिल्लो समय विभिन्न चुनौतीको सामना गरिरहेको छ । जनशक्तिको अभाव, व्यवस्थापनको कमजोरी भूमिकागत अन्योल तथा युवापुस्ताको घट्दो चासोका कारण यसको मौलिकता प्रभावित बन्दै गएको देखिन्छ । ‘मान्छे भए काम हुन्छ । काम भए परम्परा बाँच्छ’ भन्ने बुढापाकाको भनाइ यहाँ सान्दर्भिक देखिन्छ । अर्कातर्फ युवापुस्ताको वैदेशिक रोजगारतर्फ बढ्दो आकर्षणले जात्राको आत्मामा नै असर पुर्याइरहेको छ । गाउँमा श्रमशक्ति घट्दै जाँदा परम्परागत ज्ञान, सिप र संस्कार पुस्तान्तरणमा अवरोध सिर्जना भएको छ । पहिले जात्रामा सक्रिय भूमिका खेल्ने युवा अहिले विदेशततर्फ केन्द्रित हुँदा सामूहिक सहभागिता र उत्साहमा कमी आउन थालेको छ । जहाँ ‘जुन पुस्ताले सिकेन, त्यो परम्परा टिकेन’ भन्ने उक्ति मेल खान्छ । धामी, धमिनी, द्वारे, कुमार, गणेश, गुठियारजस्ता परम्परागत संरचना अझै जीवित रहे पनि तिनको प्रभाव र निरन्तरतामा चुनौती थपिँदै गएको छ । आधुनिक जीवनशैली, प्रविधिको प्रभाव र आर्थिक दबाबका कारण नयाँ पुस्ता यस्ता परम्परामा पहिलेजस्तो आकर्षित हुन सकेको छैन । ‘समयसँग नबदलिने कुरा हराउँदै जान्छ’ भन्ने भनाइले वर्तमान अवस्थालाई सङ्केत गर्छ ।

यद्यपि, नुवाकोटको जात्रा अझै पनि जनमानसको आस्थासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । साना बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मको सहभागिताले यसको निरन्तरता कायम राखिरहेको छ । तर, यदि मौलिकता जोगाउने र युवापुस्तालाई आकर्षित गर्ने ठोस पहल नगरिएमा भविष्यमा यो परम्परा केवल औपचारिकतामा सीमित हुने खतरा देखिन्छ । ‘आज जोगाए भोलि रहन्छ’ भन्ने बुढापाकाको चेतावनी यहाँ स्मरणीय छ । नुवाकोटको सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन स्थानीय तह, सरोकारवाला निकाय र समुदायबिच समन्वय आवश्यक छ । परम्परागत मूल्य र आधुनिक आवश्यकताबिच सन्तुलन कायम गर्दै जात्रालाई जोगाउन सकिएमा मात्र यसको वास्तविक महत्त्व आगामी पुस्तामा हस्तान्तरण हुन सक्छ । अन्ततः ‘संस्कृति जोगाउनु भनेको आफ्नै पहिचान जोगाउनु हो’ भन्ने सत्यलाई आत्मसात् गर्न आवश्यक छ ।