विदुर । नुवाकोट दरबारपरिसरमा वर्षैपिच्छे सिन्दूरजात्रा पर्व सम्पन्न हुन्छ । सिन्दूरेजात्रालाई वर्षबन्धन जात्रा पनि भनिन्छ । यस वर्षको जात्रा पर्व अर्को हप्ता हुँदै छ । यो पर्व भैरवी मन्दिरपरिसरमा लिङ्गो उठाएर सुरु हुन्छ भने १५ दिनपछि लिङ्गो ढालेर सम्पन्न गरिन्छ । गत फागुन १९ गते मंगलबारबाट सिन्दूरेजात्राको विधि शुभारम्भ भई यही चैत २९ गते आइतबार समापन हुन्छ । यस वर्षको देवीजात्रा (देवीघाटमा हुने जात्रा) चैत १९ गते बिहीबार र सिन्दूरेजात्रा २१ गते शनिबार परेको छ । दुवै जात्राको तयारीमा सरोकारवाला जुटिरहेका छन् । नुवाकोट दरबार परिसरबाट देवीघाटसम्मको भैरवी माईको रथयात्रा मुख्य गरी लच्याङ क्षेत्रका तामाङ समुदायले बोक्ने परम्परा छ भने भैरवी मन्दिरको प्राङ्गणमा भैरवीको पुजारीलाई राजप्रतिनिधि नियुक्ति भएका द्वारेबाट सिन्दुर हाल्ने र एक-आपसमा सिन्दूर छ्यापाछ्याप गर्ने पर्व नै सिन्दूरजात्राको मुख्य आकर्षण हो ।

परम्परागत रूपमा भैरवीको रथयात्रा गराउने तामाङ समुदायको जिम्मेवारीमा रहेको देखिन्छ । नुवाकोट दरबारपरिसरबाट देवीघाट र देवीघाटबाट नुवाकोट दरबारपरिसरसम्म सम्पन्न हुने रथयात्राको सम्पूर्ण जिम्मेवारी लच्याङ भेगमा बसोबास गर्ने तामाङ समुदायलाई विगतदेखि नै तोकिएको छ । यो रथयात्रा सम्पन्न गरेबापत रथयात्रामा संलग्न परिवार बसोबास रहेको जमिनको तिरो तिर्न नपर्ने गरी गुठी जमिनको व्यवस्था गरेको देखिन्छ । सिन्दूरेजात्रा सम्पन्न गर्न द्वारे पद सिर्जना गरी व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी तोकिएको देखिन्छ । नुवाकोट दरबारपरिसरस्थित द्वारे पद पुस्तैनी रूपमा हस्तान्तरण हुने परम्परा रहँदै आएको छ । विगतमा राजाको जेठा छोरा राजा हुने प्रचलनजस्तै नुवाकोटका शाहको जेठो छोरामा द्वारे पद पुस्तैनी रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आइरहेको छ । द्वारे पदमा नियुक्त हुनेले मासिक नायव सुब्बासरहको तलब सुविधा गुठी संस्थानले उपलब्ध गराउँछ ।

नुवाकोट भैरवीको पुजारीलाई सिन्दूरजात्रा सम्पन्न गर्ने जिम्मेवारी तोकिएको देखिन्छ । जात्राभरि एक छाक मात्र खाना खाएर पूजाआजा सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । सिन्दूरजात्राको वैदिक विधिविधानका लागि गुभाजु नियुक्त हुने परम्परा छ । गुभाजूका लागि रहने बस्ने व्यवस्थाका लागि गुभाजु निवासको व्यवस्थासमेत गरिएको छ । गुभाजु पद पनि परम्परागत रूपले हस्तान्तरण हुँदै आएको देखिन्छ । जात्रा सम्पन्न गर्न नियुक्त गुभाजुले मासिक तलब सुविधा पाउने ब्यवस्था छैन । रथयात्रामा संलग्न हुने समुदायलाई गुठी जमिनको व्यवस्था गरेको देखिन्छ भने जात्रा सम्पन्न गर्न खटिने गुठीयारलाई गुठी संस्थानबाट तोकिएको दररेटअनुसार नगद दिने प्रचलन छ । सिन्दूरजात्राको खर्चको व्यवस्थापन गर्ने सम्पूर्ण जिम्मेवारी गुठी संस्थानले लिँदै आएको छ ।

नुवाकोटको सिन्दुर जात्रा काठमाडौँ उपत्यकाभित्र मनाइने सिन्दूरजात्राकै परम्परागत पद्धतिअनुसार मनाउने जात्रा हो । लिङ्गो उठाउने, रथयात्रा गर्ने र सिन्दुर छ्यापाछ्याप गर्ने सिन्दूरजात्राको मुख्य आकर्षण हो । सिन्दूरजात्राको सिन्दूर छ्यापाछ्याप गर्न आवश्यक सिन्दूरको व्यवस्थापन गर्ने मुख्य जिम्मेवारी द्वारेको हुने परम्परा रहे पनि केही वर्षदेखि जात्रामा सिन्दूरको मात्रा कम भएको जनगुनासो आइरहेको छ । गत वर्षदेखि स्थानीय युवाले आफ्नै रकमबाट सिन्दूर किनेर लाने र सिन्दुर छ्यापाछ्याप गर्ने प्रचलन सुरु भएको छ ।

देशमा लोकतन्त्र पुनः बहाली भएको पनि ३५ वर्ष बितिसक्यो । देशको सबैजसो क्षेत्रमा परम्परागत रूपले चल्दै आएका राजाको जेठो छोरा राजा हुने प्रचलन सांस्कृतिक जात्रा पर्वमा अझै नुवाकोटसहित केही ठाउँमा कायम छ । सिन्दूरेजात्राको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी द्वारेको जेठो छोरामा परम्परागत रूपले हस्तान्तरण हुने प्रद्धतिलाई कदापि लोकतान्त्रिक मान्न सकिँदैन । द्वारे पदजात्रा पर्व सम्पन्न गर्न तलब-भत्तासहित सिर्जना गरिएको पद हो । चार वर्षका लागि प्रतिस्पर्धात्मक पद्धतिमार्फत जात्रा पर्व सम्पन्न गर्न सक्ने द्वारे पदका लागि व्यवस्थापक नियुक्त गर्ने लोकतान्त्रिक पद्धति बसाल्न सकिने हो भने सिन्दूरजात्रा सञ्चालनमा देखिएको सकस समाधान हुँदै जाने स्थानीय युवाहरू बताउँछन् । विगतमा सिन्दूरेजात्राको रथयात्रामा देखिएको समस्या विदुर नगर प्रमुखको चासोका कारण केही समाधान भएकोजस्तो देखिए तापनि स्थायी समाधान हुन नसक्दा अझै पनि थुप्रै सकस बाँकी नै देखिन्छ ।

सिन्दुर जात्राको मुख्य आकर्षण रथयात्रा सम्पन्न गर्ने लच्याङका तामाङ समुदायको गुठीको जमिन र पारिश्रमिकको सकस आजसम्म सम्बोधन गर्न सकिएको छैन । जात्राभरि विभिन्न थरीको बाजाको मर्मतसम्भार र थोत्रो बाजा गाजाको प्रतिस्थापनको सकस अझै छ । बाजा बजाउने समुदायलाई यथोचित पारिश्रमिकको अभावमा बाजा बजाउने समुदायको पलायनको सकस अझै सम्बोधन हुन नसकेको सोही वडा (विदुर-२) का अध्यक्ष दीपक कायस्थले बताउनुभयो ।सिन्दूरेजात्राको मुख्य आकर्षण द्वारेमार्फत भैरवीको पुजारीलाई सिन्दूर हाल्ने र सिन्दुर छ्यापाछ्याप गर्ने परम्परागत प्रचलनलाई स्थानीय सरकार प्रमुखमार्फत सिन्दूर हाल्ने र सिन्दुर छ्यापाछ्याप गर्ने नयाँ लोकतान्त्रिक प्रचलनमा जान आवश्यक देखिन्छ । सिन्दूरजात्राको सम्पूर्ण व्यवस्थापनको जिम्मेवार परम्परागत रूपले द्वारेबाट हुँदै आउँदा जात्रा सञ्चालनमा समुदायको भूमिका ओझेलमा पर्न गएको छ । गुठी संस्थानले सिन्दूरजात्रा सरोकारवाला सबैको समस्या समाधान गर्न सक्षम व्यक्तिलाई चार वर्षका लागि सिन्दूरजात्रा व्यवस्थापकको द्वारे पद प्रतिस्पर्धात्मक पद्धतिमार्फत नियुक्त गर्न सक्ने हो भने जात्रा पर्वमा समुदायको समेत स्वामित्व स्थापित गर्न सकिन्छ ।

स्थानीय सरकार जात्रापर्वको व्यवस्थापनमा उत्रिसकेको अवस्था छैन । स्थानीय सरकारले गुठी संस्थानसँग समन्वय गर्दै सिन्दूरजात्राजस्तो अमूर्त सम्पदा संरक्षणमा भूमिका खेल्न ढिलो भइसकेको छ । विदुर नगरपालिकाभित्रको सिन्दूरजात्रा पर्वको संरक्षण र प्रवद्धनका लागि स्थानीय सरकारले जिम्मेवार भई आवश्यक कदम नचाल्ने हो भने सिन्दूरजात्राजस्तो अमूर्त सम्पदा सञ्चालनको सकस सधैँ रहिरहने नुवाकोट औषधि व्यवसायी सङ्घका उपाध्यक्ष एवम् विदुर– ४ का पूर्ववडाध्यक्ष टलकमान श्रेष्ठले बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, ‘यो जात्रा बिस्तारै लोप हुन सक्ने चिन्ता स्थानीयवासीले गरेका छन् ।’