विसं २०८२ भदौ २३ गते काठमाडौँको माइतीघर मण्डलमा जम्मा भएका हजारौँ युवा विद्यार्थीले नाराबाजी गर्दै थिए, ‘सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध खारेज गर, भ्रष्टाचार अन्त्य गर’ । उनीहरू जेन–जी पुस्ताका थिए–सन् १९९७ देखि २०१२ सम्म जन्मिएका नेपाली । उक्त दिन सुरु भएको आन्दोलन केवल सामाजिक सञ्जालको प्रतिबन्धविरुद्ध मात्र थिएन; यो वर्षौँदेखि थुप्रिएको बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, नेपो किड्स (अभिजात वर्गका सन्तानको विलासी जीवन) र राज्यको असफलताविरुद्धको विद्रोह थियो । दुई दिनभित्रै आन्दोलनले देशव्यापी रूप लियो । प्रहरीको अत्यधिक बल प्रयोगमा ७६ जनाको ज्यान गयो, दुई हजार एक सय १३ जना घाइते भए । तर, इतिहासमा यो आन्दोलनले जे लेख्यो, त्यो थियो–युवा शक्तिको उदय ।

जेन–जी आन्दोलनको जन्म कसरी भयो ?
सरकारले भदौ १९ गते २६ वटा प्रमुख सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, ह्वाट्सएप, एक्सलगायत)लाई स्थानीय प्रतिनिधि नियुक्त नगरेको भन्दै निष्क्रिय पारिदिएको थियो । जेन–जी पुस्ताका लागि यो स्वतन्त्रतामाथिको हमला थियो । रेडिट, डिस्कर्डजस्ता वैकल्पिक प्लाटफर्मबाट नेतृत्वविहीन, तर एकीकृत रूपमा आन्दोलनको आह्वान गरियो । ‘हामी नेपाल’जस्ता समूहले माइतीघरमा शान्तिपूर्ण प्रदर्शनको तयारी गरे । तर, भदौ २३ र २४ गते प्रहरीको गोली र दमनले आन्दोलनलाई हिंसात्मक मोड दियो । काठमाडौँका सडक रणभूमि बने । संसद् भवनमा आगो लगाइयो, सरकारी भवनमा आक्रमण भयो । यो आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नयाँ अध्याय खोल्यो । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले भदौ २४ गते राजीनामा दिए । सेना परिचालन भए पनि जेन–जी प्रतिनिधिले सेना मुख्यालयमा छलफल गरे । डिस्कर्ड एपमा ‘भ्रष्टाचारविरुद्ध युवाहरू’ च्यानलमार्फत जेन–जीले अनलाइन मतदान गरे–अन्तरिम प्रधानमन्त्रीको नाम चयन गर्न । पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्की (नेपालकी पहिलो महिला प्रधानन्यायाधीश)ले ५० प्रतिशतभन्दा बढी मत प्राप्त गरेपछि उहाँ अन्तरिम प्रधानमन्त्री नियुक्त हुनुभयो । भदौ २७ गते राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले उहाँलाई शपथ गराउनुभयो । यो नेपालको इतिहासमा पहिलोपटक युवा आन्दोलनले ‘डिजिटल लोकतन्त्र’मार्फत सरकार गठन गराएको घटना थियो ।

कार्की नेतृत्वको सरकार (तीन सदस्यीय सानो मन्त्रिपरिषद् : गृहमा ओमप्रकाश अर्याल, अर्थमा रामेश्वर खनाल, ऊर्जामा कुलमान घिसिङ)ले तत्काल संसद् विघटन ग¥यो र विसं २०८२ फागुन २१ गतेको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको मिति प्रस्ताव गरेर आवश्यक तयारी सुरु ग¥यो । सरकारको मुख्य प्रतिबद्धता थियो–भ्रष्टाचारविरुद्ध कारबाही, रोजगारी सिर्जना र निर्वाचन निर्धारित समयमा सम्पन्न गर्नु । आयोग गठन भयो, जसले आन्दोलनका घटनाको छानबिन ग¥यो । तर, जेन–जीले पूर्ण न्याय मागिरहेका थिए । कार्कीले पटकपटक भनेकी थिइन्, ‘संविधानको भावना पूरा नभएकाले नै यो आन्दोलन भयो । हामी असफलताबाट सिक्छौँ ।’ यी ६ महिनामा कार्की सरकारले स्थिरता कायम राख्यो । निर्वाचन आयोगले २०८२ फागुन २१ मा मतदानको मिति तोक्यो । सुरक्षा व्यवस्था कडा पारियो । तर, मुख्य परिवर्तन युवा मतदातामा आयो । करिब एक करोड नब्बे लाख मतदातामध्ये ठुलो हिस्सा जेन–जी र मिलेनियल थिए । उनीहरूले परम्परागत दलहरू (नेपाली काङ्ग्रेस, नेकपा एमाले, नेकपा (माओवादी)लाई अस्वीकार गरे । विसं २०८२ को निर्वाचन परिणामले नेपालको राजनीतिक नक्सा नै बदलिदियो । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले ऐतिहासिक बहुमत प्राप्त ग¥यो । दुई सय ७५ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा प्रत्यक्षतर्फ एक सय ६५ मध्ये एक सय २५ सिट र समानुपातिकतर्फ पनि ठुलो हिस्सा जितेर एक सय ८२ सिटसहित स्पष्ट बहुमत (दुईतिहाइनजिक) हासिल ग¥यो । नेपाली काङ्ग्रेस दोस्रो (३८ सिट) र एमाले तेस्रो (२५ सिट) मा खुम्चिए । रास्वपाको नेतृत्वमा काठमाडौँ महानगरपालिका पूर्वप्रमुख बालेन शाह (बालेन्द्र शाह) थिए–३५ वर्षीय ¥यापर, इन्जिनियर र युवा आइकन ।

बालेनको उदय जेन–जी आन्दोलनसँग जोडिएको छ । उनका ¥याप गीत ‘बलिदान’ र ‘नेपाल हाँसेको’ आन्दोलनका अन्तर्राष्ट्रिय धुन बनेका थिए । उनी रास्वपामा सामेल भएर निर्वाचन लडे । युवाहरूले उनलाई ‘अन्तरिमदेखि स्थायी’सम्मको यात्राको प्रतीक माने । रास्वपा विसं २०७८ मा रवि लामिछानेले गठन गरेको पार्टी हो, तर वि.सं. २०८२ मा बालेनले यसलाई युवा शक्तिको बाहक बनाए । काठमाडौँका सबै १० सिटसहित बागमती प्रदेशको ३३ सिटमा ३१ सिट रास्वपाले जित्यो । ग्रामीण क्षेत्रमा पनि युवा मतले परम्परागत दलहरूलाई विस्थापित गर्दै धुलो चटायो ।

यो यात्रा कसरी सम्भव भयो
१. डिजिटल शक्ति : सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धले नै युवालाई एकजुट ग¥यो । डिस्कर्डले अन्तरिम प्रधानमन्त्री चयन ग¥यो । निर्वाचनमा पनि युवाले सोसल मिडिया क्याम्पेनमार्फत भोट मागे ।
२. नेतृत्वविहीन तर शक्तिशाली आन्दोलन : कुनै दल वा नेता नभई युवाले नै सरकार ढाले । यो नेपालमा पहिलोपटक थियो ।
३. जनादेशको परिवर्तन : पुराना दलहरूको भ्रष्टाचार र अस्थिरताप्रति असन्तुष्टि वि.सं. २०७९ निर्वाचनमा पनि थियो, तर २०८२ मा जेन–जीले मतपेटिकामार्फत क्रान्ति गरे । अब नयाँ सरकार गठन भइसकेको छ । चैत्र १३ मा नै बालेन्द्र शाह (बालेन) ले प्रधानमन्त्रीको शपथ लिइसक्नुभएको छ । रास्वपाले एक्लै बहुमत पाएकोले गठबन्धन आवश्यक छैन– इतिहासमा नै पहिलोपटक सायद युवा मन्त्रीहरूको प्यानल । ५० प्रतिशत जेन–जी सहभागिता, भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा कानुन, रोजगारी सिर्जना र डिजिटल नेपाल निर्माणजस्ता एजेन्डा अगाडि छन् । तर चुनौती पनि कम छैनन् । आर्थिक मन्दी, विदेशी ऋण, जलवायु परिवर्तन, भारत–चीनबिचको सन्तुलन र आन्तरिक पार्टी एकता कायम राख्नुपर्नेछ । जेन–जीले कार्की सरकारबाट अपेक्षा गरेजस्तै नयाँ सरकारबाट पनि तत्काल परिणाम खोज्नेछन् । जेन–जी आन्दोलनबाट नयाँ सरकारसम्मको यो यात्रा नेपालको लोकतन्त्रका लागि कोसेढुङ्गा हो । यो पुस्ताले देखाएको छ– युवा केवल मतदाता होइनन्, उनीहरू परिवर्तनका निर्माता हुन् । विसं २०८२ को निर्वाचनले प्रमाणित ग¥यो कि सडकबाट मतपेटिकासम्मको यात्रा सम्भव छ । यो संविधान संशोधन नगरी बहुमत ल्याउन सकिँदैन भन्ने दलहरूलाई नराम्ररी झापड दिएको छ । अब प्रश्न यो हो : नयाँ सरकारले जेन–जीको सपना पूरा गर्छ कि फेरि पुरानै चक्र दोहोरिन्छ ? यो यात्रा अझै पूरा भएको छैन ।

तर, इतिहासले यो कुरा लेखिसकेको छ–नेपालमा युवा शक्तिलाई अब उपेक्षा गर्न सकिँदैन । जेन–जीले लेखेको यो अध्यायले नयाँ पुस्तालाई प्रेरणा दिनेछ । अब नयाँ सरकारले प्रमाणित गर्नुपर्नेछ–युवाको बलिदान व्यर्थ गएन भन्ने । (स्रोत : नेपाल प्रहरी रिपोर्ट, निर्वाचन आयोगको आधिकारिक नतिजा, ह्युमन राइट्स वाच, बिबिसी, रातोपाटी, कान्तिपुर तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको रिपोर्टमा आधारित । लेखक स्वतन्त्र विश्लेषक हुनुहुन्छ ।)

विदुर–१०, नुवाकोट