आधुनिक नेपाली समाजमा आत्महत्या र आत्मदाहका घटना एकपछि अर्को घटिरहेका छन् । नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ को तथ्याङ्कमा सात हजार दुई सय २३ व्यक्तिले आत्महत्या गरेका थिए – यो औसतमा दैनिक २० जनाभन्दा बढी हो । यो सङ्ख्या अघिल्ला वर्षभन्दा उल्लेखनीय रूपमा बढी हो । आव २०८१/०८२ मा पनि यो क्रम जारी छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार नेपाल दक्षिण एसियामा आत्महत्या दर उच्च भएका देशमा पर्छ, जसमा महिलाको दर विशेष गरी चिन्ताजनक छ ।

पछिल्लो समयमा आत्मदाहका घटनाले समाजलाई झनै स्तब्ध बनाएको छ । गत असार महिनामा मात्र केही दिनको अन्तरमा तीनवटा प्रमुख आत्मदाहका घटना भए । २५ वर्षीय गणेश नेपाली (मुगुका राइड-हेलिङ ड्राइभर) ले राहदानी विभागअगाडि आफूलाई पेट्रोल खन्याएर आगो लगाए । काठमाडौँ महानगरपालिकाका प्रहरीले मोटरसाइकलको चक्का लक गरेपछि विवाद भएको थियो । उहाँको मृत्यु भएपछि परिवारले राज्यलाई जिम्मेवार ठह¥यायो । त्यसपछि ४५ वर्षीय आश्विन राउत (व्यवसायी)ले घरमै आत्मदाह प्रयास गरे । त्यस्तै, ४२ वर्षीय विवेक मण्डल (सर्लाही) को पनि यस्तै घटनापछि मृत्यु भयो । यी घटनाले ‘शृङ्खलाबद्ध’ प्रभाव देखाए – एउटा घटनाले अर्कोलाई प्रभावित गर्न सक्ने केही सङ्केत दिएको छ ।

आर्थिक दबाब र बेरोजगारी
नेपालको अर्थतन्त्रमा युवाको ठुलो हिस्सा बेरोजगार वा अर्धबेरोजगार छ । वैदेशिक रोजगारी, ऋण, महँगी र आधारभूत आवश्यकताको अभावले मानिसलाई निराश बनाउँछ । एक अध्ययनअनुसार आत्महत्या गर्नेमध्ये करिब ३८ प्रतिशत बेरोजगारीसँग जोडिएको तथ्य देखिएको छ । गणेश नेपालीको घटनामा पनि आर्थिक निर्भरता (परिवारको जग्गा धितो राखेर मोटरसाइकल किनेको) ले भूमिका खेलेको देखिन्छ । गरिबीले मानसिक तनाव बढाउँछ र एकप्रकारको ट्र्यापको भावना सिर्जना गर्छ ।

मानसिक स्वास्थ्य समस्या र कलङ्क
डिप्रेसन, एन्जाइटी, लागुऔषध दुरुपयोग र अल्कोहल मुख्य कारक हुन् । नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा अत्यन्त सीमित छ – ग्रामीण क्षेत्रमा झन् कम । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको अध्ययनअनुसार वयस्कमध्ये १० प्रतिशतभन्दा बढीमा जीवनमा कुनै न कुनै मानसिक समस्या देखिएको छ । तर, सामाजिक कलङ्कका कारण मानिसले मद्दत खोज्दैनन् । कोभिड-१९ पछिको सामाजिक अलगाव, आर्थिक क्षति र अनिश्चितताले यो समस्या झनै बढाएको पाइयो ।

पारिवारिक, सामाजिक र सम्बन्धगत समस्या
घरेलु हिंसा, वैवाहिक कलह, प्रेम सम्बन्ध बिग्रनु, परीक्षामा असफलता र सामाजिक दबाब (विशेषगरी युवा र महिलामा) प्रमुख छन् । महिलामा घरेलु हिंसा र जिम्मेवारीको बोझले आत्महत्या दर उच्च बनाएको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा यस्ता घटना अझ बढी हुन्छन् ।

सञ्चारमाध्यम र नक्कल गर्ने प्रभाव
सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालले घटनालाई विस्तृत रूपमा कभर गर्दा ‘शृङ्खलाबद्ध’ प्रभाव पर्छ । गणेश नेपालीको घटनापछि लगत्तै अन्य आत्मदाहका समाचार आए । मनोविज्ञानमा यसलाई वर्थर प्रभाव भनिन्छ – एकको प्रभावले अरूलाई उक्साउँछ, विशेषगरी संवेदनशील व्यक्तिलाई ।

प्रणालीगत असफलता
सरकारी नीति, स्वास्थ्य सेवा, रोजगार सिर्जना र परामर्शको अभाव । दिगो विकास लक्ष्यअनुसार आत्महत्या दर घटाउने प्रतिबद्धता थियो, तर वास्तविकता उल्टो छ । कानुनतः आत्महत्या दुरुत्साहनलाई दण्डनीय बनाइए पनि रोकथाम अपर्याप्त छ ।

केही उदाहरण
युवा विद्यार्थी : परीक्षाको दबाब र भविष्यको चिन्ताले धेरै विद्यार्थी प्रभावित छन् । युनिसेफका अनुसार वर्षमा लाखौँ किशोर-किशोरीले आत्महत्या गर्न सोच्ने गर्छन् ।
महिला : घरेलु हिंसा र सामाजिक बन्धनले महिला बढी जोखिममा छन् । केही जिल्लामा महिलाको आत्महत्या दर पुरुषभन्दा उच्च छ ।
वैदेशिक रोजगारी प्रभावित : वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकामा डिप्रेसन र आर्थिक सङ्कट सामान्य छ ।
अन्य आत्मदाह : विगतमा पनि राजनीतिक वा व्यक्तिगत कारणले आत्मदाहका घटना भएका छन्, तर हालका घटना मुख्यतः व्यक्तिगत सङ्कटबाट बढी प्रेरित देखिन्छ ।
प्रभाव र समाजमा पर्ने असर : यी घटनाले परिवारलाई मात्र होइन, समग्र समाजलाई प्रभावित गर्छ । भावनात्मक आघात, आर्थिक भार र सामाजिक कलङ्कले जीवितलाई झनै कमजोर बनाउँछ । युवा जनसङ्ख्याको ठुलो हिस्सा गुमाउँदा देशको विकासमा पनि असर पर्छ । नेपाली समाजमा आत्महत्या र आत्मदाहका घटना बढ्दै जाँदा सञ्चारमाध्यमको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र द्विविधापूर्ण बनेको छ । मिडियाले सूचना प्रवाह गर्ने, जागरण फैलाउने र जवाफदेही बनाउने माध्यमको रूपमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ, तर संवेदनशील विषयमा अयोग्य रिपोर्टिङले ‘शृङ्खलाबद्ध’ घटना निम्त्याउन सक्छ । यस्ता घटनामा मिडियाले खेल्न सक्ने नकारात्मक भूमिकाका घटनालाई अत्यधिक नाटकीयकरण गर्नु । यस्तो घटनामा केही मिडियाले विस्तृत विवरण (कसरी पेट्रोल हालियो, कहाँ आगो लाग्यो, शरीरको अवस्था कस्तो आदि) विषयलाई नाटकीकरण गर्दै प्रस्तुत गर्दा यस्तो रिपोर्टिङले संवेदनशील व्यक्तिमा नक्कल गर्ने प्रवृत्ति बढाउँछ ।
शृङ्खला प्रभाव : एउटा घटनाको व्यापक कभरेजपछि केही दिनमै अर्को घटना हुनु सामान्य भइसकेको छ । मनोवैज्ञानिक अध्ययनअनुसार प्रसिद्ध व्यक्तिको आत्महत्याका समाचारले १०-१४ दिनसम्म आत्महत्या दर बढाउन सक्छ ।
सामाजिक सञ्जालको भूमिका : फेसबुक, टिकटक, युट्युबमा घटनाको जस्ताको त्यस्तै फुटेज, लाइभ भिडियो र आत्मदाहको डरलाग्दो दृश्यले युवालाई मनोवैज्ञानिक असर गर्छ । यस्ता घटनामा सकारात्मक प्रभावका लागि मिडियाको भूमिका कस्तो हुन सक्छ ? आत्महत्या वा आत्मदाहका समाचारलाई प्रमुख स्थानमा नराख्ने, ‘आत्महत्या’ शब्दको सट्टा ‘मृत्यु’ वा ‘निधन’ जस्ता शब्द प्रयोग गर्ने, आत्महत्याका विधि (ह्याङ्गिङ, पेट्रोल आदि) को विस्तृत वर्णन नगर्ने, कारणलाई विस्तृत चर्चा नगर्ने, मद्दत लिन सकिने ठाउँ र हटलाइन उल्लेख गर्ने, जागरण र रोकथाम तथा आशावादी कथा समावेश गर्ने ।

यस्ता घटनाको न्यूनीकरणार्थ समाधानका उपाय :
१. मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता : हरेक स्थानीय तहमा परामर्श केन्द्र, हटलाइन (जस्तै ११६६) को
प्रभावकारी सञ्चालन र स्कुल/कलेजमा जागरण कार्यक्रम ।
२. आर्थिक सहयोग : युवा रोजगार कार्यक्रम, सस्तो ऋण र कृषि/उद्यमशीलतामा लगानी ।
३. मिडिया जिम्मेवारी : घटना रिपोर्ट गर्दा संवेदनशीलता अपनाउने डब्लुएचओ दिशानिर्देशअनुसार ।
४. समुदायस्तरको जागरण र प्रशिक्षण : महिला/आमा समूह, शिक्षक र युवा क्लबलाई प्रशिक्षण ।
५. नीतिगत सुधार : राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम रणनीति मजबुत बनाउने, बजेट बढाउने ।
६. खुला छलफल र शिक्षा ।

आत्महत्या र आत्मदाह बढ्नु कुनै एउटा कारणको परिणाम होइन; यो आर्थिक, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र प्रणालीगत समस्याको संयोजन हो । गणेश नेपाली, आश्विन राउत, विवेक मण्डलजस्ता घटनाले हामीलाई चेतावनी दिइरहेका छन् । यदि समयमै कदम चालिएन भने यो शृङ्खला अझ लम्बिन सक्छ । प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो वरपरका मानिसलाई सुन्ने, सहयोग गर्ने र मद्दत खोज्न प्रोत्साहन दिने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । सरकार, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र प्रत्येक नागरिकको संयुक्त प्रयासले मात्र यो सङ्कटलाई सम्बोधन गर्न सकिन्छ । जीवनको मूल्य अमूल्य छ-निराशाको घडीमा पनि आशा र सहयोगको खोजी गर्नु नै आजको आवश्यकता हो ।

विदुर-१०, गेर्खु, नुवाकोट