नुवाकोट जिल्ला, विदुर–१, त्रिशूलीबजारमा अवस्थित ऐतिहासिक सुगतपुर विहार गत भदौ १० गतेको विनाशकारी बाढीले बगाएर बगरमा परिणत हुनु सिङ्गो बौद्ध समुदाय र नेपालकै बौद्ध शैक्षिक इतिहासका लागि अपूरणीय क्षति हो । यो विहार केवल एउटा धार्मिक स्थल मात्र नभएर नेपालमा आधुनिक परियत्ति शिक्षा (बौद्ध दर्शन र नैतिक शिक्षा) को जग बसाल्ने ऐतिहासिक केन्द्र थियो । विसं २०१९ मा भिक्षु बुद्धघोष महास्थविर वर्षावासका लागि सुगतपुर विहारमा आउनुभयो । उहाँले स्थानीय उपासक–उपासिकालाई बौद्ध धर्मको शिक्षा दिन थाल्नुभयो । त्यही समयमा उपासक धर्मरत्न शाक्य त्रिशूलीले नेपालका सबै विहारमा बौद्ध शिक्षा सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले पाठ्यक्रमसहितको प्रस्ताव भिक्षु बुद्धघोषसमक्ष राख्नुभयो । त्यसबाट उहाँ अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र सोही प्रस्तावअनुसार ‘नेपाल बौद्ध परियत्ति शिक्षा’ सुरु भयो ।

बाढीको यस निष्ठुरी रूपले वर्षौँ पुरानो सांस्कृतिक विरासत, अमूल्य ऐतिहासिक दस्ताबेज र पुरातात्त्विक महत्त्वका संरचनालाई क्षणभरमै नामेट पारिदिएको छ । हाल ऐतिहासिक सुगतपुर विहारले ओगटेको भूमि र यसको परिसरलाई त्रिशूलीको बाढीले पूर्ण रूपमा कटान गरी बगर बनाउँदा यहाँको भौतिक इतिहास पूर्ण रूपमा मेटिन पुगेको छ । आज विहारको भौतिक संरचनालाई बगाएर बगर बनाए पनि त्यसबाट सुरुवात भएको परियत्ति शिक्षा आज हरेक बौद्धमार्गीको मन र मस्तिष्कमा गहिरो गरी सञ्चारित भइसकेको छ । भौतिक संरचना ढल्न सक्छन्, मेटिन सक्छन्, तर ज्ञान र चेतनाको जुन बिउ सुगतपुर विहारले रोपेको थियो, त्यो आज एउटा विशाल वृक्ष बनिसकेको छ । इँटा र माटाले बनेको विहार बगर बन्यो, तर त्यसले बाँडेको बुद्धको दर्शन, सदाचार र नैतिक शिक्षा मानिसको संस्कार र जीवनपद्धति बनेर जीवितै छ । बौद्ध समुदायका मनमा यस ठाउँप्रतिको श्रद्धा अझ प्रगाढ बनेको छ । यही आत्मिक शक्तिले नै भोलिका दिनमा यस ऐतिहासिक विरासतलाई पुनः ब्युँताउन ऊर्जा दिनेछ ।

इतिहासको कालखण्डमा यस बिहारमा विभिन्न भिक्षु आएर विभिन्न किसिमका ज्ञान बाँड्नुभएको थियो जसमध्ये ‘भिक्षु मैत्री महास्थविर’ हुनुहुन्छ जो अखिल नेपाल भिक्षु महासङ्घका पूर्वाध्यक्ष पनि हुनुहुन्छ । श्रद्धेय भन्तेको जन्मभूमिमा रहेको यो विहार केवल उहाँको एउटा कर्मथलो मात्र नभई उहाँको जन्मस्थान र बाल्यकालको स्मृति जोडिएको भूमि पनि हो । यस भूमिबाट नेपालमा परियत्ति शिक्षाको बीजारोपण गर्नु उहाँ र सम्पूर्ण नुवाकोटवासीका लागि ऐतिहासिक गौरवको विषय हो । उहाँले यस विहारका लागि धेरै सहयोग जुटाइदिनुभएको छ र सहयोग दिनु पनि भएको छ । व्यक्तिगत रूपमा श्रद्धेय भिक्षु मैत्रीको विहारप्रतिको आत्मीय सम्बन्ध निकै मार्मिक छ । उहाँको बाल्यकाल, साधना र सम्पूर्ण जीवन नै विहारसँग जोडिन्छ । त्यो उहाँको चित्त र मनको अभिन्न हिस्सासँग जोडिएको छ । आफ्नो जन्मभूमि र बाल्यकालदेखिको साधनास्थल भएकाले विहारका प्रत्येक कुना, माटो र त्यहाँ सञ्चालित परियत्ति शिक्षासँग उहाँको बाल्यकालदेखिकै भावना जोडिएका छन् । विहारसँग उहाँको र स्थानीय बासिन्दाको सम्बन्ध केवल एउटा धर्म वा सम्प्रदायमा मात्र सीमित थिएन; यो त मानिसको हृदय, भावना र आत्मीयताको एउटा बलियो कडी थियो ।

आज विहार बगरमा परिणत भए पनि फेरि निर्माण गर्नु अत्यावश्यक छ । त्यसैले श्रद्धेय मैत्रीले सो विहार फेरि ब्युँताउन एउटा अठोट लिनुभएको छ, त्यसमा साथ दिनका लागि म सम्पूर्ण परियत्ति शिक्षा लिने उपासक–उपासिकालाई हृदयदेखि नै अनुरोध गर्छु । आउनुस्, हाम्रो इतिहास र धर्म हामी आफैँ बचाऔँ । विदुर–१, त्रिशूलीबजार, नुवाकोट