बङ्गालको खाडीमा विकसित भइरहेको न्यूनचापीय प्रणाली अहिले शक्तिशाली चक्रवातमा परिणत हुने क्रममा छ । भारत मौसम विभाग (आइएमडी)का अनुसार यो प्रणाली अक्टोबर २६ तिर चक्रवातमा विकसित भई ‘अर्नब’ को रूपमा परिचित हुनेछ । बंगलादेशले प्रस्ताव गरेको यो नामको अर्थ ‘समुद्र’ हो । यो सन् २०२६ को बङ्गालको खाडीको पहिलो चक्रवात हुने प्रक्षेपण छ । अक्टोबर २८ तिर यसले आन्ध्र प्रदेशको बापटला र विशाखापट्टनमबिचको तटमा धेरै गम्भीर चक्रवाती आँधीको रूपमा ल्यान्डफल गर्न सक्छ । त्यसवेला हावाको गति ११५-१२५ किलोमिटर प्रतिघण्टा र झोक्कामा १४० किलोमिटरसम्म पुग्न सक्ने अनुमान छ ।

नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले पनि यसको प्रभाव कात्तिक ११ (अक्टोबर २८) देखि कात्तिक १५ (नोभेम्बर १) सम्म नेपालमा पर्ने प्रक्षेपण गरेको छ । मौसमविद्का अनुसार बुधबारदेखि मौसममा बदली सुरु भई बिहीबार रातिदेखि वर्षाको प्रभाव बढ्ने छ । केही स्थानमा १५०-२०० मिलिमिटरसम्म वर्षा हुन सक्ने र उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमपातको सम्भावना रहेको छ । कोशी, मधेश, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका दर्जनौँ जिल्लामा वर्षासम्बन्धी जोखिम देखिएको छ । काठमाडौँलगायत २८ जिल्लामा विशेष सतर्कता आवश्यक छ भने मनाङजस्ता क्षेत्रमा पहिरो र हिमपातको जोखिम बढी छ । यो वेला नेपालबाट मनसुन बाहिरिइसकेको अवस्था हो । अहिले धान भित्र्याउने मुख्य समय चलिरहेको छ । खेतमा पाकेको धान काटेर सुकाउने क्रममा ठुलो वर्षाले ठुलो क्षति पुर्याउन सक्छ । विगतका वर्षमा पनि कात्तिक-मङ्सिर महिनाको बेमौसमी वर्षाले अर्बौँको धान, तरकारी र अन्य बाली नष्ट भएको थियो । यसपटक पनि कृषकले सतर्क रहनुपर्ने अवस्था देखिन्छ । मौसमविद्ले धान काट्ने काम अगाडि नबढाउन वा वर्षा रोकिएपछि मात्र गर्न सुझाव दिएका छन् । पर्यटन क्षेत्रमा पनि प्रभाव पर्न सक्छ । हिमाली पथमा ट्रेकिङ गर्ने पर्यटक र पर्वतारोहीलाई सावधानी अपनाउन आग्रह गरिएको छ ।

चक्रवातको प्रकृति र नेपालमा असर
बङ्गाालको खाडीमा चक्रवात बन्ने प्रक्रिया सामान्य हो । न्यानो समुद्री सतह, आद्र्रता र वायुमण्डलीय अस्थिरताले न्यून चापलाई शक्तिशाली बनाउँछ । अर्नबले भारतको तटीय राज्य–आन्ध्र प्रदेश, ओडिसा र आंशिक रूपमा पश्चिम बङ्गालमा भारी वर्षा र हावाहुरी ल्याउनेछ । नेपालमा भने यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कम हुन्छ । तर, बाहिरी घेराको बादल र आद्र्रता नेपालसम्म पुग्दा वर्षा र हिमपात गराउँछ । विगतका चक्रवातले पनि नेपालमा अप्रत्यक्ष असर पारेका थिए । अहिलेको प्रक्षेपणअनुसार वर्षा देशभर फैलिएर केही ठाउँमा भारी हुन सक्छ । हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्दा शीतलहर र हिमपहिरोको जोखिम बढ्छ भने तराई र पहाडमा बाढी, पहिरो र कृषि क्षतिको सम्भावना रहन्छ ।

के यो जलवायु परिवर्तनको असर हो 
प्रश्न उठ्छ-मनसुन सकिएपछि यस्तो ठुलो वर्षा र चक्रवातको प्रभाव किन बढ्दै छ ? वैज्ञानिकका अनुसार जलवायु परिवर्तनले नै यसमा भूमिका खेल्दै छ । विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै समुद्री सतहको तापक्रम बढेको छ । बङ्गालको खाडीमा पानीको तापक्रम बढ्दा चक्रवात बन्ने र शक्तिशाली हुने सम्भावना बढ्छ । वायुमण्डलले थप आद्र्रता धारण गर्न सक्छ (प्रत्येक एक डिग्री सेल्सियस वृद्धिसँग करिब सात प्रतिशत बढी जलवाष्प) । यसले तीव्र र बेमौसमी वर्षा गराउँछ । नेपालमा वर्षाको ढाँचा बदलिँदै छ । मनसुन ढिलो सुरु हुने, छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने र हिउँदमा बेमौसमी वर्षा बढ्ने प्रवृत्ति देखिएको छ । हिमाल तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् । पश्चिमी वायु र बङ्गालको खाडीको प्रणालीबिचको अन्तरक्रिया पनि जटिल बन्दै गएको छ । विगतमा अक्टोबर–नोभेम्बरमा यस्तो ठुलो वर्षा कम थियो । तर, पछिल्ला वर्षमा बेमौसमी वर्षाले कृषिमा बारम्बार क्षति पुर्याएको छ । यसले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव स्पष्ट देखाउँछ । यद्यपि, एउटै घटनालाई मात्र जलवायु परिवर्तनसँग जोड्न सकिँदैन । तर, बारम्बार दोहोरिने चरम मौसमी घटनाले दीर्घकालीन प्रवृत्तिलाई सङ्केत गर्छन् ।

कृषिमा ठुलो जोखिम
नेपालको अर्थतन्त्र र जनजीवन कृषिमा निर्भर छ । धान नेपालको मुख्य खाद्यान्न हो । भित्र्याउने समयमा वर्षाले पाकेको धान भिजाउँछ, कुहाउँछ वा अङ्कुराउँछ । सुकाउन राखिएको धान नष्ट हुन्छ । विगतका बेमौसमी वर्षाले अर्बौँको क्षति पुर्याएको थियो । मधेश, कोशी र लुम्बिनीजस्ता प्रदेश बढी प्रभावित हुने सम्भावना छ । तरकारी, उखु र अन्य बाली पनि जोखिममा छन् । कृषकले बिमा नगर्दा क्षतिपूर्ति नपाउने समस्या पनि रहन्छ । यसले खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा दबाब सिर्जना गर्छ ।

भविष्यको प्रक्षेपण र चुनौती
जलवायु मोडेलले दक्षिण एसियामा चरम मौसमी घटना बढ्ने देखाएका छन् । चक्रवात अझ शक्तिशाली हुन सक्छन्, वर्षाको ढाँचा अझ अनिश्चित बन्न सक्छ । नेपालजस्तो पर्वतीय देशमा बाढी, पहिरो, हिमताल फुट्ने जोखिम बढ्नेछ । कृषि उत्पादन घट्ने, पर्यटन प्रभावित हुने र विस्थापन बढ्ने सम्भावना छ । हिमाली समुदाय विशेष जोखिममा छन् । यसको सामना गर्न अनुकूलन आवश्यक छ । मौसम पूर्वानुमान प्रणालीलाई बलियो बनाउनुपर्छ । कृषकलाई समयमै जानकारी दिनुपर्छ । बाली बिमा विस्तार गर्नुपर्छ । जलवायुअनुकूल खेती प्रविधि (जस्तै बाढीप्रतिरोधी जात, वैकल्पिक खेती पात्रो) अपनाउनुपर्छ । नदी व्यवस्थापन, वृक्षरोपण र पूर्वतयारी बलियो बनाउनुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा कार्बन उत्सर्जन घटाउने प्रयासमा नेपालको आवाज बलियो बनाउनुपर्छ किनकि नेपाल कार्बन उत्सर्जनमा योगदान कम भए पनि असर बढी भोग्छ ।

निष्कर्ष
अर्नब चक्रवात अहिलेको तात्कालिक चुनौती हो । यसले नेपालमा बेमौसमी वर्षा, हावाहुरी र हिमपात ल्याउन सक्छ । धान भित्र्याउने समयमा यसको असर कृषिमा गम्भीर हुन सक्छ । तर, यो एक्लो घटना होइन । जलवायु परिवर्तनले मौसमको ढाँचा बदलिरहेको छ । भविष्यमा यस्ता घटना अझ बढ्ने सम्भावना छ । सतर्कता, पूर्वतयारी र दीर्घकालीन अनुकूलन नीति आवश्यक छ । सरकार, मौसम विभाग, कृषक र नागरिक सबैले मिलेर यसको सामना गर्नुपर्छ । प्रकृतिले पठाएको यो चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । अन्यथा कृषि, पर्यटन र जनजीवनमा पर्ने असर अझ गहिरो हुनेछ । विदुर-१०, गेर्खुटार, नुवाकोट